Dopluis bij je kamerplant
Door Niels· In het kort
Dopluis is de Nederlandse naam voor zachte schildluis (Coccidae): bolle, glanzende bruine dopjes van 2 tot 5 mm die roerloos op stengels, bladstelen en bladnerven zitten.
Het dopje is het beestje zelf, dus als je hem met je nagel optilt komt hij in zijn geheel mee. Dat is meteen het verschil met harde schildluis, waar het schild losschuift en de luis achterblijft. De meeste mensen ontdekken dopluis niet aan de beestjes maar aan het kleverige blad. Dopluis zuigt sap uit de vaatbundels en scheidt het overschot uit als honingdauw, die op onderliggende bladeren, de vloer of de vensterbank druppelt. Op die honingdauw groeit vervolgens zwarte roetdauw en komen mieren af. De aanpak: dep elk dopje weg met een wattenstaafje in 70% alcohol, spoel de plant af, behandel met neemolie of horticulturele olie en herhaal elke 5 tot 7 dagen, 4 tot 6 weken lang. Alleen de net uitgekomen kruipers zijn raakbaar en die komen in golven uit, dus die herhaling is geen overdaad maar de kern van de behandeling (UC IPM).
Ik controleer op dopluis met mijn handen in plaats van met mijn ogen. Eén keer per maand ga ik met mijn vingers over de onderkant van een paar bladeren en langs de bladstelen. Plakt het, of voel ik bobbeltjes op de nerf, dan weet ik genoeg. Kleverigheid merk je weken eerder dan dat je de bruine dopjes zelf opmerkt, en juist in die weken is de kolonie nog klein genoeg om met een wattenstaafje op te lossen.
Herken je dit?
- Bolle, glanzende bruine of geelbruine dopjes van 2 tot 5 mm, vaak in rijtjes langs een bladnerf of stengel
- Kleverig, glimmend blad en plakkerige druppels op de vloer, vensterbank of bladeren eronder
- Zwart, roetachtig laagje op het kleverige blad (roetdauw)
- Mieren die langs de stengel op en neer lopen
- Gele bladeren, bladval en groei die stilvalt
- Het hele beestje komt mee als je een dopje met je nagel optilt
Welke oorzaak zie je?
Het beestje komt in zijn geheel mee
Til je een dopje op en komt het complete beestje los, dan is het dopluis (zachte schildluis, Coccidae). Verwacht dan ook kleverig blad, roetdauw en mogelijk mieren, en neem die alle drie mee in je aanpak.
Alleen een dekseltje schuift weg
Blijft de luis achter terwijl je een los wasschildje wegschuift, dan is het harde schildluis. Dan hoort er geen kleverigheid bij en heeft een systemisch middel op imidacloprid geen zin.
Kleverig blad zonder zichtbare beestjes
Plakkerig blad zonder zichtbare dopjes betekent bijna altijd dat de bron hoger zit: kijk op het blad en de stengel direct boven de kleverige plek, en aan de onderkant van het blad langs de hoofdnerf.
Gele of oranje stipjes op vers plakband
Verschijnen die op een reepje dubbelzijdig plakband rond de stengel, dan lopen er actieve kruipers. Dat is het moment om te spuiten, want alleen dat stadium is goed raakbaar.
Is dit echt dopluis of iets anders?
Lijkt op: Harde schildluis (Diaspididae)
Bij harde schildluis is het schild een los wasdekseltje: schuif je het met je nagel weg, dan blijft het beestje op de plant achter. Harde schildluis scheidt geen honingdauw af, dus kleverig blad, roetdauw en meelopende mieren ontbreken. Ook werkt een systemisch middel op basis van imidacloprid er niet tegen, omdat harde schildluis zich voedt op celinhoud en niet op de sapstroom (NC State Extension).
Lijkt op: Wolluis
Wolluis vormt witte, wattige klompjes in bladoksels en is zacht en beweeglijk. Dopluis is een hard aanvoelend, glanzend bruin bultje dat roerloos vastzit. Beide geven honingdauw, dus kleverig blad alleen zegt nog niet welke van de twee je hebt: kijk naar de kleur en de vorm.
Lijkt op: Roetdauw
Het zwarte laagje dat mensen soms voor de plaag aanzien is roetdauw, een schimmel die leeft van de honingdauw en niet van de plant. Roetdauw is dus het gevolg, niet de oorzaak, en verdwijnt vanzelf zodra de dopluis weg is (University of Wisconsin Horticulture).
Lijkt op: Natuurlijke bladknobbels of schorsrestjes
Sommige planten, zoals Ficus en Yucca, hebben van nature bultjes of littekens op de stengel. Het verschil zit in de nageltest: een dopluis laat los en komt in zijn geheel mee, een natuurlijk knobbeltje zit vast aan het weefsel.
De 5 oorzaken van dopluis
Meegekomen met een nieuwe plant
Verreweg de meeste dopluis komt binnen met een pas gekochte plant. Een beginnende besmetting bestaat uit een paar microscopisch kleine kruipers en blijft weken tot maanden onzichtbaar, tot de eerste dopjes zich vormen. Twee tot drie weken quarantaine vangt dat op.
Eén gemist vrouwtje herstart alles
Eén achtergebleven vrouwtje zachte schildluis legt vijftig tot tweeduizend eitjes onder haar dopje, die binnen één tot drie weken uitkomen (University of Wisconsin Horticulture). Daarom is één grondige poetsbeurt nooit genoeg: alles wat onder de dopjes zit, overleeft.
Het kruipervenster wordt gemist
Alleen de net uitgekomen kruiper is nog ongepantserd en dus raakbaar voor alcohol, zeep en olie. Dat venster duurt per kruiper maar één tot twee dagen; daarna sluit het wasdopje zich en glijdt elk contactmiddel eraf (UC IPM). Wie één keer spuit, raakt alleen de kruipers die op dat moment toevallig rondliepen.
Mieren houden de kolonie in stand
Mieren zijn dol op de honingdauw en verdedigen dopluis actief tegen natuurlijke vijanden zoals sluipwespen en lieveheersbeestjes (UC IPM). Lopen er mieren op je plant, dan blijft de dopluis terugkomen zolang je die mieren niet ook aanpakt.
Binnenshuis is er geen winterstop
In een verwarmde kamer komen de generaties het hele jaar door uit, terwijl buiten meestal maar één generatie per jaar loopt (NC State Extension). Dat is precies waarom dopluis op kamerplanten zoveel hardnekkiger voelt dan in de tuin.
Schat je situatie in
Vijf tot tien dopjes op één stengel of bladsteel. Het blad voelt hooguit op één plek een beetje plakkerig en de plant groeit gewoon door.
Aanpak: Dep elk dopje af met een wattenstaafje in 70% isopropylalcohol en veeg het beestje weg. Controleer daarna wekelijks de bladnerven aan de onderkant, want juist daar begint een nieuwe lichting kruipers ongezien.
Dopjes op meerdere stengels, het blad glimt en plakt over een groter oppervlak en er verschijnt zwarte roetdauw op de bladeren eronder. Soms lopen er al mieren mee.
Aanpak: Verwijder alles wat je ziet mechanisch, spoel de plant grondig af en behandel met neemolie of horticulturele olie. Herhaal elke 5 tot 7 dagen, minstens 4 weken lang, en pak meelopende mieren apart aan, anders beschermen die de luizen die je mist.
Hele stengels zitten dicht onder de dopjes, het blad is zwart van de roetdauw en valt af, en de plant groeit niet meer.
Aanpak: Snoei de zwaarst bezette stengels weg tot op gezond, soepel weefsel en gooi ze in een dichte zak bij het restafval, niet op de compost. Behandel de rest 6 weken intensief. Zijn de stengels al verhout en volledig bedekt, dan is een nieuwe plant vaak efficiënter.
Stappenplan: dopluis aanpakken
- 1
Bevestig met de nageltest dat het dopluis is
⏱ 2 minutenTil een dopje op met je nagel. Komt het hele beestje in één stuk mee, dan is het dopluis oftewel zachte schildluis. Blijft het beestje zitten en schuif je alleen een dekseltje weg, dan heb je harde schildluis en hoef je geen kleverig blad te verwachten. Dit onderscheid bepaalt of je roetdauw en mieren moet meenemen in je aanpak.
- 2
Elk dopje wegdeppen met alcohol
⏱ 20 tot 30 minutenDep elk dopje met een wattenstaafje gedoopt in 70% isopropylalcohol; de alcohol breekt de waslaag en het dopje laat los. Loop stengel voor stengel, en vergeet de bladstelen en de nerven aan de onderkant van het blad niet. Dit is de saaiste stap, maar hij haalt in één keer alle volwassen vrouwtjes weg die anders nieuwe eitjes blijven leggen.
- 3
Honingdauw en roetdauw afspoelen
⏱ 10 minutenSpoel de plant af onder een lauwe douche of veeg de bladeren af met een vochtige doek en een druppel afwasmiddel. Je haalt zo de kleverige laag weg, waardoor de roetdauwschimmel zijn voedingsbodem verliest en het blad weer licht opvangt. Rondkruipende kruipers spoelen tegelijk mee.
- 4
Behandelen met neemolie of horticulturele olie
⏱ 5 minutenMeng 2 ml neemolie of horticulturele olie met een druppel afwasmiddel per liter water en bedek alles: bovenkant, onderkant, bladoksels en stengels. De olie verstopt de ademhalingsopeningen van de luis en verstikt hem, en werkt vooral op het kwetsbare kruiperstadium (UC IPM). Volledige bedekking is daarom belangrijker dan een sterke dosering.
- 5
Mieren afsnijden van de plant
⏱ 10 minutenZie je mieren, zet de pot dan los van de muur en van andere planten en gebruik eventueel een plakbarrière rond de pot of stam. Zonder mierenbescherming krijgen natuurlijke vijanden weer grip en zakt de kolonie sneller in (UC IPM).
- 6
Elke 5 tot 7 dagen herhalen
⏱ 4 tot 6 wekenBehandel elke 5 tot 7 dagen door tot je vier tot zes weken lang geen nieuw dopje meer ziet. Elke herhaling vangt de kruipers die die week zijn uitgekomen. Zet de behandeldagen in je agenda: één overgeslagen week is genoeg om een nieuwe generatie zijn pantser te laten vormen.
- 7
Zwaar bezette takken wegsnoeien
⏱ 15 minutenZit een stengel dicht onder de dopjes, snij hem dan weg tot op gezond weefsel en gooi hem in een dichte zak bij het restafval. Composteer aangetast materiaal nooit, want overlevende kruipers verspreiden zich van daaruit opnieuw.
Tips uit de praktijk
- Kleverig blad is je vroegste signaal. Dopjes zie je pas als ze al een tijdje zitten, maar plakkerig blad merk je eerder. Voelt een blad glad-plakkerig aan of zie je glanzende druppels op de vensterbank onder de plant, kijk dan meteen boven die plek: de dopluis zit bijna altijd op het blad of de stengel er direct boven.
- Alcohol eerst, olie daarna. Zolang het wasdopje intact is, glijdt olie er gewoon af. 70% isopropylalcohol lost die waslaag op, waardoor de luis pas echt raakbaar wordt. Mechanisch deppen met alcohol en daarna pas spuiten scheelt weken behandelen.
- Mieren verraden de plek. Een mierenspoor langs een stengel loopt bijna altijd naar een kolonie sapzuigende luizen. Volg het spoor omhoog en je vindt de dopluis, ook als die aan de onderkant van een blad zit waar je niet kijkt.
- Roetdauw afvegen is cosmetica. De zwarte aanslag is een schimmel op de honingdauw, niet in de plant. Poets het blad gerust schoon zodat er weer licht doorkomt, maar reken erop dat het terugkomt zolang de dopluis er nog zit (University of Wisconsin Horticulture).
- Zoek langs de nerven, niet op het blad. Dopluis kiest bij voorkeur de hoofdnerf aan de onderkant van het blad, de bladsteel en de oksel waar blad en stengel samenkomen. Draai verdachte bladeren om en ga met je vinger over de nerf: bobbelt hij, dan zitten daar dopjes.
Extra methoden
Wikkel een reepje dubbelzijdig plakband om een groene stengel. Rondkruipende kruipers blijven plakken en verschijnen als gele of oranje stipjes. Ververs het reepje wekelijks, dan zie je precies wanneer een nieuwe lichting uitkomt (UC IPM).
Wanneer: Gebruik dit zodra je dopjes hebt gevonden, zodat je je olie- of zeepbehandeling op de kruiperpiek afstemt in plaats van blind door te spuiten.
Een strook insectenlijm of dubbelzijdig plakband rond de pot of onderaan de stam sluit de mieren buiten. Zonder hun bescherming zakt een dopluiskolonie merkbaar sneller in, omdat sluipwespen en lieveheersbeestjes er weer bij kunnen (UC IPM).
Wanneer: Alleen zinvol als je daadwerkelijk mieren ziet lopen. Vervang de strook zodra hij vol of stoffig is.
Deze sluipwesp is specifiek gericht op zachte schildluis en legt haar eitjes in de luis (UC IPM). Het zwarte lieveheersbeestje Chilocorus nigritus eet schildluis in alle stadia, maar heeft 22 tot 25 graden en twee tot drie maanden nodig (Rincon-Vitova Insectaries).
Wanneer: Een optie voor een serre of grote plantenverzameling, niet voor een snelle ingreep op één plant. Sluit eerst de mieren buiten, anders jagen die de sluipwespen weg.
Omdat dopluis zich voedt op de sapstroom in de vaatbundels, werkt een systemisch middel zoals imidacloprid er wel tegen, anders dan bij harde schildluis (NC State Extension).
Wanneer: Overweeg dit alleen bij een grote, waardevolle plant waar mechanisch verwijderen niet lukt, en nooit bij eetbare planten of kruiden.
Wat werkt NIET (maar iedereen probeert het)
- Het blad schoonvegen lost de dopluis op.. Je haalt dan de honingdauw en de roetdauw weg, maar de luizen zelf zitten er nog. Binnen een week plakt het blad weer, tenzij je de dopjes zelf mechanisch verwijdert en daarna wekelijks behandelt.
- Eén keer goed spuiten is genoeg.. Onder elk dopje zitten eitjes die pas dagen tot weken later uitkomen. Alleen 4 tot 6 weken elke 5 tot 7 dagen herhalen vangt elke nieuwe lichting kruipers (UC IPM).
- Dopluis en schildluis zijn twee verschillende plagen die je anders aanpakt.. Dopluis is schildluis, namelijk de zachte variant. De behandeling is identiek; het verschil zit alleen in de symptomen, want harde schildluis geeft geen honingdauw.
- De mieren op mijn plant veroorzaken de kleverigheid.. Het is andersom: de mieren komen op de honingdauw van de dopluis af en beschermen de kolonie zelfs. Verjaag je alleen de mieren, dan blijft de dopluis; pak je alleen de dopluis, dan vertrekken de mieren vanzelf.
Hoe voorkom je dopluis?
- Houd nieuwe planten twee tot drie weken apart en inspecteer wekelijks de bladnerven en bladstelen
- Voel maandelijks aan een paar bladeren: plakkerig blad is het vroegste teken van dopluis
- Zet planten niet blad-aan-blad tegen elkaar, want kruipers lopen zo over
- Was je handen tussen het hanteren van een besmette en een gezonde plant
- Pak mieren in huis aan, want zij houden luizenkolonies actief in stand
- Gooi zwaar aangetast snoeisel in een dichte zak bij het restafval, niet op de compost
Welke plant heeft dopluis?
Verder lezen op het blog
Gerelateerde verzorging
Veelgestelde vragen
Wat is dopluis precies? ▼
Dopluis is de Nederlandse naam voor zachte schildluis (familie Coccidae), een sapzuigend insect dat zich onder een bol, glanzend wasdopje van 2 tot 5 mm op stengels en bladnerven vestigt. Het dopje is het beestje zelf, geen los schildje. Dopluis scheidt honingdauw af, waardoor het blad kleverig wordt en er zwarte roetdauw op groeit.
Wat is het verschil tussen dopluis en schildluis? ▼
Dopluis is een soort schildluis, niet iets anders. Schildluis is de verzamelnaam; dopluis is de zachte variant (Coccidae). Het verschil met harde schildluis (Diaspididae) merk je aan twee dingen: bij dopluis komt het hele beestje mee als je het optilt, en dopluis geeft kleverige honingdauw met roetdauw. Bij harde schildluis schuift alleen een los dekseltje weg en blijft het blad droog.
Hoe herken je dopluis? ▼
Zoek bolle, glanzende bruine tot geelbruine bultjes van 2 tot 5 mm, vaak in rijtjes langs de hoofdnerf aan de onderkant van het blad, op bladstelen en op stengels. Voelt het blad eronder plakkerig, zie je zwarte aanslag of lopen er mieren, dan is het vrijwel zeker dopluis. Bevestig met de nageltest: het hele beestje komt los.
Hoe krijg ik dopluis weg van mijn kamerplant? ▼
Dep elk dopje weg met een wattenstaafje in 70% isopropylalcohol, spoel daarna de plant af om honingdauw en kruipers te verwijderen, en behandel met neemolie of horticulturele olie tot alles bedekt is. Herhaal dat elke 5 tot 7 dagen gedurende 4 tot 6 weken, want alleen de net uitgekomen kruipers zijn kwetsbaar en die komen in golven uit (UC IPM).
Waarom is mijn blad kleverig door dopluis? ▼
Dopluis zuigt sap uit de vaatbundels en dat sap bevat veel meer suiker dan de luis nodig heeft. Het overschot scheidt hij uit als honingdauw, die op het blad eronder druppelt. Die kleverige laag is dus rechtstreeks luizenafval, en verdwijnt zodra de dopluis weg is en je het blad een keer afneemt.
Is het zwarte laagje op mijn blad gevaarlijk? ▼
Nee. Dat is roetdauw, een schimmel die op de honingdauw groeit en niet in het plantweefsel dringt (University of Wisconsin Horticulture). Wel blokkeert een dikke laag het licht, waardoor de plant minder goed groeit. Bestrijd de dopluis en veeg het blad daarna schoon; de roetdauw komt dan niet terug.
Waarom komt dopluis steeds terug? ▼
Onder elk dopje zit een eipakket van vijftig tot tweeduizend eitjes (University of Wisconsin Horticulture) en de kruipers die daaruit komen zijn maar één tot twee dagen kwetsbaar voordat hun eigen wasdopje sluit. Binnenshuis lopen die generaties het hele jaar door. Wie de behandeling na twee weken stopt, mist per definitie een lichting.
Helpt groene zeep tegen dopluis? ▼
Groene zeep of insectenzeep werkt op de kruipers, maar niet op de volwassen luizen onder hun wasdopje. Gebruik het dus als aanvulling nadat je de dopjes mechanisch hebt verwijderd, en herhaal wekelijks. Olie hecht beter en blijft langer werkzaam, dus voor een lopende besmetting is neemolie of horticulturele olie de sterkere keuze.
Welke kamerplanten krijgen het vaakst dopluis? ▼
Ficus, Citrus, Hedera, Schefflera, Dracaena, Strelitzia, varens en orchideeën staan bovenaan. Het zijn allemaal planten met stevige stengels en bladstelen waar een dopluis houvast vindt, en met dicht blad waar de kruipers ongezien kunnen wegkruipen.
Is dopluis schadelijk voor mensen of huisdieren? ▼
Nee, dopluis leeft alleen van plantensap en steekt of bijt geen mensen of dieren. De honingdauw is niet giftig, alleen plakkerig. Wel wil je hem opruimen, omdat hij mieren aantrekt en schimmelaanslag voedt.
Kan ik een plant met veel dopluis nog redden? ▼
Zolang de stengels nog soepel zijn en er gezond nieuw blad komt, is de plant te redden: snoei de zwaarst bezette delen weg en behandel de rest zes weken consequent. Zitten de verhoute stengels volledig dicht onder de dopjes en valt het blad massaal, dan is een nieuwe plant meestal de verstandigere keuze.
Bronnen
- Pest Notes: Scales (Publication 7408) — University of California Statewide IPM Program (UC IPM)
- Scale Insects — University of Wisconsin-Madison Division of Extension Horticulture
- Armored Scale Identification and Management on Ornamental Plants — NC State Extension
- Scales (Home and Landscape) — University of California Statewide IPM Program (UC IPM)
- Scale insects on trees and shrubs — University of Minnesota Extension
- Chilocorus nigritus (Black Lady Beetle) for scale control — Rincon-Vitova Insectaries